MỸ SƠN VÀ WWF BÀN GIẢI PHÁP PHỤC HỒI RỪNG, BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC GẮN VỚI BẢO VỆ DI SẢN

Ngày 20/10/2026, tại Khu đền tháp Mỹ Sơn (xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng), Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn có buổi làm việc với đoàn công tác Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF-Việt Nam) cùng các chuyên gia về bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi rừng và phát triển dự án các-bon rừng. Hai bên đã trao đổi nhiều định hướng quan trọng nhằm gắn công tác bảo vệ, phục hồi rừng với bảo tồn bền vững quần thể di tích kiến trúc Chăm Mỹ Sơn.

Bảo vệ rừng là bảo vệ di tích từ gốc

Khu bảo vệ cảnh quan di tích lịch sử văn hóa Mỹ Sơn có tổng diện tích 1.160,05 ha, trong đó đất lâm nghiệp là 1.115,68 ha, chủ yếu là rừng đặc dụng. Đây là thung lũng lòng chảo tương đối khép kín, rừng thường xanh còn khá liền mạch bao quanh các cụm đền tháp. Ngày 23/9/2026, UBND thành phố Đà Nẵng ban hành Quyết định số 4326/QĐ-UBND giao Ban Quản lý thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chủ rừng, tạo cơ sở để đơn vị chủ động hơn trong công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng.

Báo cáo tại buổi làm việc cho thấy giai đoạn 2021 - 2026, tài nguyên rừng và cảnh quan khu di sản được duy trì ổn định, không xảy ra phá rừng quy mô lớn. Ban Quản lý duy trì tuần tra định kỳ 02 đợt/tuần, phối hợp với kiểm lâm, công an, quân sự và chính quyền địa phương truy quét tại các khu vực trọng điểm, thu gỡ hàng trăm bẫy thú và cứu hộ nhiều cá thể động vật hoang dã. Từ năm 2023, toàn bộ diện tích rừng tự nhiên đã được khoán bảo vệ cho cộng đồng; năm 2026, Cộng đồng Bảo vệ rừng Nhuận Sơn với 34 hộ nhận khoán 1.011,38 ha. Năm 2025 và 9 tháng năm 2026 không xảy ra cháy rừng.

Về đa dạng sinh học, khu vực đã ghi nhận 238 loài thực vật có mạch và 607 loài động vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm như Chò đen, Sao đen, Tê tê java, Cu li lớn, Khỉ đuôi lợn. Đợt giám sát bằng 30 bẫy ảnh từ tháng 12/2025 đến tháng 01/2026 đã ghi nhận 27 loài thú và chim mặt đất; Khỉ đuôi lợn xuất hiện ở 14/15 điểm đặt máy, có cả cá thể non trong đàn, cho thấy sinh cảnh tại Mỹ Sơn vẫn đủ điều kiện cho loài sinh sản.

Chia sẻ tại buổi làm việc, lãnh đạo Ban Quản lý nhấn mạnh mối quan hệ cộng sinh giữa rừng và di sản: thảm rừng điều tiết dòng chảy tự nhiên cho toàn bộ lòng chảo di tích, hạn chế sạt lở, xói mòn chân tháp. “Nếu như có công trình thoát nước mà không có rừng thì chắc chắn không có công trình thoát nước nào bảo vệ được. Tháp bị hư hỏng là do chiến tranh bom đạn và do con người phá rừng. Bảo tồn, phục hồi rừng chính là trực tiếp bảo vệ di tích”, lãnh đạo Ban Quản lý chia sẻ.

Ban Quản lý cũng thẳng thắn nêu những khó khăn: đội ngũ của đơn vị có thế mạnh về trùng tu, bảo tồn di tích theo tiêu chuẩn UNESCO nhưng còn thiếu cán bộ chuyên sâu về lâm sinh, giám sát đa dạng sinh học, GIS; nguồn kinh phí dành cho bảo vệ rừng còn hạn chế, các hạng mục phát triển rừng theo Phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2024 - 2030 chưa được bố trí vốn. Vì vậy, Ban Quản lý mong muốn được các chuyên gia hỗ trợ xây dựng khung định hướng, chương trình cụ thể để lồng ghép phục hồi rừng, bảo tồn đa dạng sinh học vào kế hoạch hoạt động hằng năm.

Đặt cộng đồng ở vị trí trung tâm

Đối với khoảng 35 ha rừng trồng keo của người dân nằm trong lâm phận, thuộc lưu vực đầu nguồn hồ Thạch Bàn, các chuyên gia đề xuất tiếp cận dựa vào cộng đồng, thông qua cơ chế chia sẻ lợi ích và bảo đảm sinh kế bền vững, thay vì chỉ thực hiện thu hồi đất thuần túy. Theo đó, người dân vừa có trách nhiệm cùng bảo vệ di tích, vừa được bảo đảm quyền lợi kinh tế tương xứng, từ đó trở thành lực lượng nòng cốt cùng Ban Quản lý gìn giữ di sản.

“Bảo vệ cái này tốt cho ai? Cho Nhà nước. Nhà nước là ai? Là dân. Tất cả người sinh sống ở đây đều có trách nhiệm bảo tồn, bảo vệ di tích này. Và khi có trách nhiệm thì phải có quyền lợi và nghĩa vụ”, đại diện Chương trình Bảo tồn đa dạng sinh học khu vực Trung Trung Bộ nhấn mạnh.

Về giải pháp kỹ thuật, các chuyên gia cho rằng rừng keo trồng nhiều chu kỳ dễ làm đất thoái hóa; do đó cần vận động người dân từng bước chuyển sang trồng cây bản địa lâu năm để hình thành vành đai đệm bảo vệ vùng lõi di tích. Với những diện tích keo phù hợp, có thể hỗ trợ người dân tham gia chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC), giúp gỗ rừng trồng đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu khó tính như châu Âu, Mỹ, nâng cao thu nhập, qua đó giải quyết hài hòa bài toán sinh kế và bảo tồn.

OECM - “cầu nối” ghi nhận năng lực bảo tồn của Mỹ Sơn

Một nội dung được hai bên đặc biệt quan tâm là hướng công nhận Mỹ Sơn theo mô hình OECM (Biện pháp bảo tồn hiệu quả theo khu vực ngoài hệ thống khu bảo tồn). Theo các chuyên gia, dù là đơn vị trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tập trung vào quản lý di sản văn hóa, trên thực tế Ban Quản lý đã và đang bảo vệ nghiêm ngặt hệ sinh thái rừng không kém các khu bảo tồn chuyên ngành. OECM được xem là “chiếc cầu nối thể chế”, giúp năng lực bảo tồn đa dạng sinh học của Mỹ Sơn được ghi nhận chính thức ở cấp quốc gia và quốc tế mà không đòi hỏi thay đổi cơ cấu tổ chức của đơn vị.

Các chuyên gia cam kết đồng hành hỗ trợ kỹ thuật lâu dài, gồm: tập huấn kỹ năng đặt bẫy ảnh, giám sát đa dạng sinh học định kỳ và chuyển giao phần mềm quản lý dữ liệu; hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ, chuẩn hóa quy trình quản lý theo tiêu chí OECM; rà soát, đánh giá lại cơ sở dữ liệu sinh thái hiện có, trong đó có danh lục 27 loài ghi nhận qua bẫy ảnh, làm căn cứ đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp.

Mở hướng tiếp cận thị trường tín chỉ các-bon rừng

Với hơn 1.000 ha rừng tự nhiên và rừng trồng, Mỹ Sơn được đánh giá có tiềm năng xây dựng dự án tín chỉ các-bon rừng. Theo chuyên gia phát triển dự án các-bon, Chính phủ và thành phố đã có cơ chế, chính sách liên quan đến các-bon rừng ban hành trong tháng 9/2026, mở ra cơ hội để Ban Quản lý tiếp cận các chương trình tự chủ tài chính và kinh doanh tín chỉ các-bon. Đầu tháng 11/2026, Ban Quản lý sẽ được mời tham dự hội nghị tập huấn do Dự án phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND thành phố và Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức, nhằm được hướng dẫn phương pháp xây dựng đề án các-bon rừng.

Khi đi vào vận hành, dự án tín chỉ các-bon được kỳ vọng sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy các loại hình dịch vụ hệ sinh thái khác như dịch vụ môi trường rừng, chi trả đa dạng sinh học và du lịch sinh thái bền vững, tạo nguồn tài chính tái đầu tư cho công tác bảo vệ rừng Mỹ Sơn.

Thống nhất các bước triển khai

Kết thúc buổi làm việc, hai bên thống nhất một số nội dung triển khai tiếp theo. Trước mắt, Ban Quản lý rà soát, hệ thống hóa cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học hiện có để chuyển nhóm chuyên gia đối soát kỹ thuật, đồng thời cử cán bộ tham dự hội nghị tập huấn về các-bon rừng vào đầu tháng 11/2026. Tiếp đó, nhóm chuyên gia sẽ hỗ trợ tại chỗ về tập huấn bẫy ảnh, chuyển giao phần mềm giám sát và phối hợp hoàn thiện hồ sơ công nhận OECM cho Khu di tích Mỹ Sơn. Về lâu dài, các bên hướng tới xây dựng đề án chuyển đổi sinh kế cho vùng 35 ha và đề án tín chỉ các-bon trên diện tích hơn 1.000 ha rừng.

Ban Quản lý cũng đề xuất WWF xem xét hỗ trợ các nội dung về phục hồi rừng và loài ưu tiên, giám sát đa dạng sinh học, du lịch sinh thái có trách nhiệm, sinh kế cộng đồng và nâng cao năng lực cán bộ; hướng tới xây dựng Kế hoạch hợp tác giai đoạn 1 (03 năm) làm cơ sở ký kết văn bản ghi nhớ hợp tác.

Buổi làm việc là bước khởi đầu quan trọng để Mỹ Sơn từng bước khẳng định giá trị kép của một di sản văn hóa thế giới gắn liền với hệ sinh thái rừng nhiệt đới quý giá, hướng tới mục tiêu bảo tồn di sản và thiên nhiên một cách bền vững, hài hòa lợi ích của Nhà nước, di tích và cộng đồng.

Thanh Quốc